Mur Berliński – ucieczka z Niemiec do Niemiec – Edda Schönherz

W nocy z 9 na 10 listopada 1989 roku upadł symbol podziału Europy. Runął Mur Berliński – zwany w języku propagandy NRD – antyfaszystowskim wałem ochronnym.

„Wnioski o zezwolenie na wyjazdy prywatne za granicę mogą być składane bez przedkładania wymaganych dokumentów. Odpowiedzi odmowne będą udzielane tylko w sytuacjach wyjątkowych” – powiedział Schabowski 9 listopada 1989 roku. Po jego słowach Niemcy ruszyli na granicę.

Po zakończeniu II wojny światowej w 1945 roku Niemcy, na mocy postanowień konferencji jałtańskiej, podzielone zostały na 4 strefy okupacyjne kontrolowane przez USA, Związek Radziecki, Francję i Wielką Brytanię. Na 4 sektory podzielono również Berlin.

Przez 28 lat betonowa ściana była symbolem podziału Niemiec, a także Europy na dwa bloki polityczno-wojskowe. Budując mur, Chruszczow zamanifestował rezygnację z planów zbrojnego zajęcia Berlina Zachodniego, co skończyłoby się krwawym konfliktem. Zanim wzniesiono mur 3,5 miliona mieszkańców NRD uciekło na zachód. 

Edda Schönherz – twarz NRD-owskiej telewizji lat 60-tych, urodziła się w 1944 roku w Lądku-Zdrój na Śląsku *Bad Landeck Schlesien. Na casting przyszło prawie 400 kandydatek, ale to ona została wybrana na prezenterkę wiadomości.

W październiu 1969 roku wraz z początkiem kolorowej telewizji we Wschodnich Niemczech, stała się znana w całej NRD. Nie należała do żadnej partii. Kierownik transmisji zawsze krytykował jej teksty za brak promocji dla osiągnięć socjalizmu.


Była samotnie wychowującą matką i chciała innego życia dla siebie i dwójki dzieci. Bez paternalizmu i bez ograniczeń. Swojej matki nigdy nie poznała. W 1945 roku zarażona tyfusem zmarła w wieku 38 lat. Ojciec – dentysta prowadził dwie praktyki w Berlinie Friedrichsfelde. Umarł gdy Edda miała 14 lat.

Schönherz – pasjonatka jazdy konnej – 13 sierpnia 1961 roku będąc w stadninie w Neuenhagen dowiaduje się o zamknięciu granicy z Berlinem Zachodnim. Wczesnym rankiem, w niedzielę, szef SED -Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec – Walter Ulbricht nakazuje zamknięcie granicy. 28 lat, dwa miesiące i 28 dni, oddzielał miasto pas śmierci – Mur Berliński.

Ojca swoich dzieci – Petra, poznaje w wieku piętnastu lat. Dwa tygodnie przed osiemnastymi urodzinami rodzi córkę – Anette. Peter zostaje wciągnięty do NVA – Narodowej Armii Ludowej. 27 marca 1963 roku na świat przychodzi ich syn. Peter dostaje kilkudniowy urlop, po czym wraca do jednostki. W listopadzie, kiedy ponownie po miesiącach przyjeżdża do domu jest ciężko chory, ma raka krwi. Umiera w wieku 23 lat.

1966 rok. Trzy lata po śmierci Petra, Edda występuje z grupą artystów „Luftkometen”, gdzie zostaje odkryta przez pracownika DFF – niemieckiej telewizji enerdowskiej. Teksty, które czyta na wizji są cenzurowane. Operatorzy kamer, technicy, makijażyści – każdy może być szpiegiem. Na telefonie ma zainstalowane pluskwy. Każdy jej ruch jest skrupulatnie notowany przez pracowników Stasi. Pieniądze i sława za cenę wolności, demokracji i praw człowieka – Schönherz ma dość.

Wolność a reżim 

17 sierpnia 1974 roku Edda wyjeżdża na urlop na Węgry. Tam w Ambasadach Republiki Federalnej Niemiec i Republiki Stanów Zjednoczonych pyta o możliwość wyjazdu z NRD. Aresztowana zostaje za próbę przekroczenia granicy z Jugosławią. Zwolniona z aresztu wraca do Berlina Wschodniego. Tuż po powrocie 9 września 1974 roku, dwunastu oficerów Służby Bezpieczeństwa stoi w progu jej domu i zabiera ją na „Wyjaśnienie faktu“ do aresztu śledczego przy Normannenstrasse w Berlinie LichtenbergTrzy dni Schönherz zostaje przewieziona do Centralnego Aresztu Śledczego Stasi w Berlin-Hohenschönhausen.

W grudniu, skazana na trzy lata więzienia za „antypaństwowość“ i „przygotowanie do bezprawnego przekraczania granicy w szczególnie ciężkim przypadku“ zostaje umieszczona w więzieniu Hoheneck. 

Miejsce Pamięci Narodowej Berlin-Hohenschönhausen

Od początku lat pięćdziesiątych do 1989 roku, około 8000 kobiet trafiło do więzienia Hoheneck z przyczyn politycznych.

Pierwsze więźniarki przywożono do Hoheneck w 1950 roku z likwidowanego radzieckiego obozu specjalnego Sachsenhausen. 1100 kobiet z 30 niemowlętami. Matki były zazwyczaj oddzielane od dzieci w kilka tygodni po przybyciu do więzienia. Dzieci wysyłano do domów dziecka w NRD, a kontakt z nimi był ograniczony lub zabroniony.

Edde zamknięto w 18 metrowej celi z morderczyniami dzieci i chorymi psychicznie. Umieszczanie więźniarek politycznych z morderczyniami, było systemem mającym na celu zastraszenie więźniarek politycznych. Właśnie te były szykanowane najbardziej – zarówno przez strażników więziennych jak i współwięźniarki.

Większość kobiet, które trafiły do Hoheneck, chciało wyjechać z NRD, zamieszkać na zachodzie i doznawać wolności. W więzieniu lądowały – według teorii Służby Bezpieczeństa – za próbę repatriacji, agitacje antypaństwową czy zdradliwą działalność.


Popychanie i terror psychiczny był na porządku dziennym. W przypadku najmniejszych wykroczeń dyscyplinarnych kobiety zamykano na kilka dni w odosobnieniu lub w ciemni. Tortury skupiały się przede wszystkim na destrukcji psychiki. Celem było złamanie osobowości więźniarek politycznych. Toalety bez kabin, brak ciepłej wody i ogrzewania. Prysznic na oczach wszystkich i tylko raz w tygodniu. W jedzeniu były gąsienice, ziemniaki były stare i śmierdzące, a kapusta kiszona to jedyne warzywo z jakim miały styczność odsiadując wyrok. U wielu kobiet ustał cykl menstruacyjny. Stres i zimno zniszczyły ich ciała. Byłe więźniarki opowiadają o drakońskich karach, które doprowadziły je do rozpaczy lub próby samobójczej. Połykając sztućce lub nożyczki, zażywając lakier do włosów lub tnąc żyły nożem, chciały odebrać sobie życie. Kobiety musiały pracować w systemie trzyzmianowym, przy produkcji wyrobów pończoszniczych i bielizny pościelowej dla zachodniego eksportu.

Po zwolnieniu z aresztu we wrześniu 1977 roku, Edda Schönherz nie mogła już liczyć na pracę w telewizji NRD i nakazano jej pracować jako asystentka w dużej piekarni. W razie odmowy groziło jej kolejne dwa i pół roku w areszcie pracy. Znalazła jednak zatrudnienie jako fotograf w kościele katolickim w Berlinie.

Otrzymując przyzwolenie na emigrację dla siebie i dzieci – Annette i René – 12 grudnia 1979 roku opuściła Niemiecką Republikę Demokratyczną. Zaledwie kilka miesięcy później jako 35-latka, stanęła z powrotem przed kamerą na przekór Stasi. Rozpoczęła pracę w RFN dla Bayerischer Rundfunk w Monachium.



Powrót do Berlina

Schönherz powróciła do Berlina pod koniec 2002 roku. Od 2003 roku jako ofiara represji polityczych i naoczny świadek zdarzeń – przewodzi grupom odwiedzającym Museum Pamięci Więźniów Politycznych – Gedenkstätte Berlin-Hohenschönhausen w Berlinie. W 2006 roku Edda Schönherz otrzymała Krzyż Zasług za zaangażowanie w radzenie sobie z niesprawiedliwością SED – Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec.

Książka – Solistka – Die Solistin  – Roman einer Frau, die von Deutschland nach Deutschland wollte.

Share on Facebook9Share on Google+0Tweet about this on Twitter